Четири децении станувал рано, одел на работа, плаќал сметки, создавал семејство и верувал дека староста ќе биде време за мир. Денес, можеби најтешкиот дел од неговиот ден не е малата пензија, ниту болката во колената, туку тишината. Телефонот не ѕвони, вратата никој не ја отвора, а понекогаш поминува цел ден без некој да му каже едно обично „добро утро“. Ова не е приказна за конкретен човек, туку слика што може да се препознае во многу домови во Македонија.
КОГА ЌЕ ЗАВРШИ РАБОТНИОТ ВЕК, А ЌЕ ПОЧНЕ ТИШИНАТА
Замислете човек кој 40 години имал точно определен распоред. Секое утро се будел во исто време, одел на работа, разговарал со колегите, решавал проблеми и се враќал дома со чувство дека некаде припаѓа. Работното место не било само извор на приходи. Тоа било дел од неговиот идентитет, место каде што секој ден некој го поздравувал, го прашувал за мислење или едноставно го забележувал неговото присуство.
Потоа доаѓа пензионирањето. Првите денови можеби изгледаат како заслужен одмор. Нема аларм, нема брзање, нема работни обврски. Но, со текот на времето може да исчезне нешто што човекот дотогаш го земал здраво за готово – секојдневниот контакт со други луѓе.
За дел од пензионерите ова е почеток на нов, исполнет живот. Но, за други, особено за оние што живеат сами, пензионирањето може да значи постепено намалување на социјалните контакти. Деновите стануваат слични, разговорите поретки, а чувството дека некој има потреба од нив може да ослабне.
КУЌАТА Е ПОЛНА СО СПОМЕНИ, НО ПРАЗНА ОД ГЛАСОВИ
Во многу македонски домови сè уште стојат фотографиите од семејните прослави, свадбите, родендените и детските години. На ѕидовите има спомени од времето кога куќата била полна со луѓе. Но, денес дел од тие домови се тивки.
Децата пораснале и се преселиле. Некои живеат во Скопје, други во Германија, Швајцарија, Италија или прекуокеанските земји. Сопружникот можеби починал, пријателите се разболеле или ги напуштиле своите домови, а соседите што некогаш секојдневно се посетувале сега ретко имаат време за разговор.
Така, човек што некогаш бил опкружен со семејство, колеги и пријатели може да остане со многу спомени, но со малку секојдневни контакти. И токму тука се појавува една од најболните противречности на современото општество: никогаш немало толку многу начини за комуникација, а сепак некои луѓе немаат со кого да разговараат.
НЕ СЕКОЈ ШТО ЖИВЕЕ САМ Е ОСАМЕН, НО НЕ СЕКОЈ ШТО ИМА СЕМЕЈСТВО Е СРЕЌЕН
Осаменоста не е исто што и живеењето сам. Некои постари луѓе живеат сами и имаат исполнет живот, пријатели, активности и редовни контакти. Од друга страна, човек може да живее во големо семејство и сепак да се чувствува невидлив, неслушнат или емоционално оддалечен од другите.
Осаменоста се појавува кога постои разлика меѓу социјалните односи што човекот ги има и оние што му се потребни. Не е доволно само некој физички да биде присутен. Потребни се разговор, внимание, чувство на припадност и уверување дека сопственото постоење има значење за другите.
Оваа разлика е особено важна кога се зборува за постарите граѓани. Не секој пензионер има потреба од постојано друштво, но секој заслужува можност за човечки контакт, поддршка и достоинствено учество во општествениот живот.
ДЕЦАТА ИСПРАЌААТ ПАРИ, НО ПАРИТЕ НЕ МОЖАТ ДА СЕДНАТ НА МАСА
Иселувањето на младите има економска и демографска димензија, но има и последица што тешко се изразува во бројки. Кога децата заминуваат во странство, родителите често остануваат во домовите што со години ги граделе токму за семејството.
Многу иселеници се грижат за своите родители. Испраќаат пари, плаќаат сметки, купуваат лекови и редовно се јавуваат. Нивната грижа е вистинска и значајна. Но, физичкото растојание создава ограничувања што не можат секогаш да се надминат со финансиска помош.
Парите можат да обезбедат храна, греење или домашна помош. Не можат целосно да го заменат заедничкото неделно кафе, прошетката, присуството на семеен празник или чувството дека некој е блиску кога ќе се појави проблем.
Затоа иселувањето не треба да се разгледува само преку бројот на заминати работници и износот на дознаките од странство. Потребно е да се постави и прашањето: каква поддршка им е достапна на постарите родители што остануваат сами?
ПЕНЗИЈАТА МОЖЕ ДА ЈА НАПОЛНИ КОШНИЧКАТА, НО НЕ И ПРАЗНИНАТА
Кога се зборува за животот на пензионерите, јавната дебата најчесто се сведува на висината на пензиите, цените на храната, лековите и сметките. Тоа се суштински економски прашања, затоа што без доволно приходи нема финансиска сигурност.
Но, дури и пензионер што има стабилни приходи и сопствен дом може да се соочува со осаменост. Материјалната сигурност не е автоматска гаранција за емоционална благосостојба.
Од друга страна, ниските приходи можат дополнително да ја продлабочат социјалната изолација. Ако човек нема пари за превоз, кафе со пријателите, културни активности или редовно патување до блиските, неговите можности за дружење се намалуваат.
Така економската несигурност и осаменоста можат меѓусебно да се засилуваат. Сиромаштијата го ограничува учеството во општеството, а изолацијата може да го отежне барањето помош, информации и услуги.
КОГА НИКОЈ НЕ ЗАБЕЛЕЖУВА ДЕКА ЧОВЕКОТ НЕ ИЗЛЕГОЛ ОД ДОМА
Една од најсериозните последици од социјалната изолација е недостигот од луѓе што навремено би забележале дека нешто не е во ред. Постар човек може да се разболи, да падне во домот или да има потреба од итна помош, а да нема кому да се јави.
Овој ризик е особено важен за луѓето што живеат сами и имаат ограничена подвижност, хронични заболувања или немаат редовна поддршка од блиски лица.
Решението не мора секогаш да биде сложено или скапо. Редовен телефонски повик, договорен контакт со сосед, организирана посета од социјална служба или локална волонтерска мрежа можат да помогнат некој навремено да забележи проблем.
Но, ваквата поддршка не треба да зависи исклучиво од добрата волја на соседите. Прашањето за достапноста на социјалните услуги и грижата во заедницата заслужува сериозно институционално внимание.
ОСАМЕНОСТА НЕ Е САМО ТАГА – ТАА МОЖЕ ДА БИДЕ И ЗДРАВСТВЕН ПРОБЛЕМ
Светската здравствена организација ја препознава осаменоста и социјалната изолација како значајни фактори поврзани со здравјето и благосостојбата. Истражувањата укажуваат на поврзаност со зголемен ризик од депресија, кардиоваскуларни заболувања, когнитивни проблеми и други негативни здравствени исходи.
Тоа не значи дека секој осамен човек ќе развие здравствен проблем, ниту дека секоја болест е предизвикана од осаменост. Но, значи дека човечките односи не се само прашање на расположение и слободно време. Тие се важен дел од условите за здрав живот.
Кај постарите луѓе, редовната комуникација, физичката активност, учеството во заедницата и достапноста на здравствена и социјална поддршка можат да бидат значајни за зачувување на квалитетот на животот.
Затоа осаменоста не треба да се потценува со објаснувањето дека е нормален дел од стареењето. Стареењето е природен процес, но трајната социјална изолација не мора да биде неизбежна.
ДАЛИ ОПШТИНИТЕ ЗНААТ КОЛКУ СТАРИ ЛУЃЕ ЖИВЕАТ САМИ?
Ова е прашање што заслужува да биде поставено до секоја локална самоуправа во Македонија.
Колку постари граѓани живеат сами на територијата на општината? Колку од нив имаат ограничена подвижност? Колку редовно добиваат домашна помош? Дали постојат дневни центри за дружење и активности? Има ли организирани посети за луѓето што немаат блиски роднини во местото на живеење?
Не секоја општина има исти финансиски и организациски можности. Но, тоа не ја намалува потребата од утврдување на реалната состојба и планирање услуги според потребите на населението.
Особено во помалите градови и руралните средини, каде што иселувањето и стареењето на населението можат да го намалат бројот на активни жители, локалната грижа за постарите лица треба да биде дел од долгорочното планирање.
Не е доволно да се изгради парк ако постарите луѓе немаат како да стигнат до него. Не е доволно да постои културен дом ако нема програми што ќе ги вклучат. И не е доволно да се зборува за социјална заштита ако човекот што има потреба од помош не знае кому да се обрати.
КОЈ Е ОДГОВОРЕН – СЕМЕЈСТВОТО, ДРЖАВАТА ИЛИ СИТЕ НИЕ?
Најлесно е вината за осаменоста да се префрли врз децата што заминале, соседите што не посетуваат или институциите што немаат доволно услуги. Но, проблемот е посложен.
Семејствата се соочуваат со економски обврски, работни распореди и географска оддалеченост. Државата и општините располагаат со различни надлежности и ограничени ресурси. Граѓанските организации и локалните заедници можат да помогнат, но не можат сами да ја заменат организираната социјална заштита.
Потребен е пристап што ги поврзува овие чинители. Дневни центри, програми за активно стареење, достапен превоз, волонтерски посети, советувалишта и услуги во домот се примери за мерки што можат да ја намалат изолацијата.
Ваквите програми треба да ја почитуваат приватноста и самостојноста на постарите луѓе. Целта не е некој да им го организира животот без нивна согласност, туку да им овозможи избор, поддршка и повеќе можности за контакт.
НЕ САКААТ СИТЕ ПАРИ – НЕКОИ САКААТ НЕКОЈ ДА ГИ ПРАША КАКО СЕ
Во јавните дискусии за староста често се претпоставува дека главното прашање е колку изнесува пензијата. Но, потребите на луѓето се различни. Некому му недостигаат средства за лекови, друг има потреба од домашна помош, а трет најмногу сака некој да го посети и да разговара со него.
Едноставното прашање „Како си?“ може да има големо значење кога е поставено со вистинско внимание. Не како формалност, туку како почеток на разговор во кој постариот човек може да ги сподели своите грижи, спомени и планови.
Истовремено, постарите луѓе не треба да се претставуваат само како лица на кои им е потребна помош. Тие имаат знаење, искуство и способности што можат да ги пренесат на помладите генерации.
Пензиониран наставник може да помага во образовни активности. Поранешен занаетчија може да пренесе вештини. Постар сосед може да биде важен дел од локалната заедница. Активното учество не ја заменува потребата од социјална поддршка, но може да придонесе за чувство на припадност и исполнетост.
МАКЕДОНИЈА МОРА ДА РАЗМИСЛУВА И ЗА ЛУЃЕТО ШТО ОСТАНУВААТ
Кога се зборува за иселувањето, најчесто се поставува прашањето како да се задржат младите. Тоа е важно за економијата, пазарот на трудот и демографската иднина.
Но, паралелно треба да се постави и друго прашање: како ќе живеат постарите генерации во средините од кои младите веќе заминале?
Потребни се податоци за домаќинствата со едно постаро лице, за достапноста на здравствените и социјалните услуги, за транспортната поврзаност и за можностите за учество во општествениот живот. Без такви информации, тешко може да се процени каде потребите се најголеми и кои мерки би имале најмногу ефект.
Осаменоста не може да се реши само со една мерка или една кампања. Но, може да се намалува со долгорочна работа, подобра поврзаност на услугите и поголема чувствителност кон потребите на постарите граѓани.
НАЈТЕШКО Е КОГА ЧОВЕК ЌЕ ПОЧНЕ ДА МИСЛИ ДЕКА НИКОМУ НЕ МУ НЕДОСТИГА
Во младоста, многу луѓе се мерат себеси според работата што ја завршиле, семејството што го создале и обврските што ги исполнувале. Со годините, тие улоги можат да се променат.
Но, човечката вредност не исчезнува со последниот работен ден. Човекот што заминал во пензија не престанал да има потреба од почит, пријателство, внимание и чувство дека припаѓа некаде.
Токму затоа осаменоста треба да се препознае како општествено прашање, а не само како приватна тага што се случува зад затворени врати.
Не можеме да знаеме колку луѓе секое утро се будат со чувство дека немаат со кого да разговараат без сериозни истражувања. Но, можеме да препознаеме дека проблемот постои и дека заслужува поголемо внимание.
ЗАКЛУЧОК: НЕ Е ДОВОЛНО ЧОВЕК ДА ДОЖИВЕЕ СТАРОСТ – ВАЖНО Е КАКО ЌЕ ЈА ЖИВЕЕ
Едно општество не се оценува само според бројот на изградени патишта, висината на платите или економскиот раст. Важен дел од неговиот квалитет е и начинот на кој се однесува кон луѓето што повеќе не се активни на пазарот на трудот, но со децении придонесувале за неговото функционирање.
Човекот што работел 40 години можеби не бара многу. Можеби сака да има кому да му раскаже како го поминал денот, да прошета со пријател, да почувствува дека некој го очекува или дека неговото мислење сè уште е важно.
Ниту една пензија, колку и да е висока, не може сама да ја замени човечката блискост. И ниту една институционална програма не може целосно да го замени семејството и пријателството. Но, заедно можат да создадат услови во кои помалку луѓе ќе се чувствуваат заборавени.
Зашто понекогаш најтешката сиромаштија не е кога немате пари во паричникот, туку кога немате кому да му кажете дека денес ви било тешко.
И можеби токму затоа најважното прашање што треба да си го поставиме не е само колку пензионери имаме, туку колку од нив имаат некој што утре наутро ќе им каже: „Добро утро. Како си?“
Цел живот работеле, создавале семејства и граделе домови. Денес многумина ја поминуваат староста сами. Децата заминале, пријателите се сè помалку, а тишината станува дел од секојдневието. Кој се грижи за луѓето што со децении се грижеле за сите нас?
